Làm sạch đường thở và kích thích thở cho trẻ sơ sinh đúng cách

Khoảnh khắc một em bé vừa chào đời luôn mang lại rất nhiều cảm xúc. Người mẹ chờ tiếng khóc đầu tiên của con, người cha hồi hộp nhìn về phía bàn sinh, còn nhân viên y tế nhanh chóng đánh giá xem trẻ có đang thích nghi tốt với cuộc sống bên ngoài tử cung hay không.

Phần lớn trẻ sơ sinh sẽ tự thở và cất tiếng khóc trong những giây đầu sau sinh. Tuy nhiên, có một số trẻ thở yếu, thở ngáp, không khóc hoặc có nhiều dịch tiết làm cản trở đường thở. Trong tình huống này, việc làm sạch đường thở và kích thích thở cho trẻ cần được thực hiện nhanh chóng, đúng kỹ thuật và đúng chỉ định.

Điều quan trọng không nằm ở việc hút dịch càng nhiều càng tốt, mà là giúp trẻ thông thoáng đường thở, giữ ấm, tạo tư thế đúng và hỗ trợ hô hấp kịp thời khi trẻ không tự thở hiệu quả.

Một câu chuyện nhỏ trong phòng sinh

Trong một ca sinh buổi tối, một bé trai vừa chào đời nhưng không khóc ngay. Cơ thể trẻ mềm, nhịp thở yếu, trên miệng có một ít dịch nhầy.

Người nhà bên ngoài phòng sinh vô cùng lo lắng. Có người nghĩ rằng cần lập tức hút thật sâu vào miệng và mũi của trẻ. Có người lại đề nghị bế ngược trẻ lên và vỗ mạnh để trẻ khóc.

Nhưng ê-kíp đỡ sinh không làm như vậy.

Trẻ được đặt dưới nguồn sưởi ấm, đầu được giữ ở tư thế trung gian, đường thở được quan sát và lau sạch phần dịch đang cản trở miệng. Sau đó, trẻ được lau khô và kích thích nhẹ ở lưng, lòng bàn chân.

Chỉ vài giây sau, trẻ bắt đầu cử động, hít vào sâu hơn rồi bật khóc.

Tiếng khóc ấy khiến cả phòng sinh nhẹ nhõm. Nhưng phía sau khoảnh khắc tưởng như rất đơn giản đó là một chuỗi thao tác có nguyên tắc: giữ ấm, mở đường thở, làm sạch khi cần, lau khô, kích thích và đánh giá lại ngay lập tức.

Làm sạch đường thở cho trẻ sơ sinh là gì?

Làm sạch đường thở cho trẻ sơ sinh là quá trình loại bỏ những chất đang gây cản trở việc hô hấp của trẻ, chẳng hạn như dịch nhầy, máu, nước ối hoặc chất tiết trong miệng và mũi.

Mục tiêu của việc làm sạch đường thở không phải là hút sạch hoàn toàn mọi chất dịch. Mục tiêu chính là tạo điều kiện để không khí đi qua đường thở một cách thuận lợi, giúp trẻ có thể tự thở hoặc được hỗ trợ thông khí hiệu quả.

Trước đây, nhiều nơi thực hiện hút miệng và hút mũi thường quy cho hầu hết trẻ ngay sau sinh. Tuy nhiên, các hướng dẫn hồi sức sơ sinh hiện nay không khuyến cáo hút dịch thường quy đối với trẻ đang thở tốt, khóc khỏe và có trương lực cơ tốt.

Việc hút không cần thiết có thể làm tổn thương niêm mạc, gây chậm nhịp tim do kích thích dây thần kinh phế vị, khiến trẻ khó chịu hoặc làm chậm các bước hỗ trợ hô hấp quan trọng hơn.

Vì vậy, chỉ nên hút dịch khi quan sát thấy chất tiết đang gây tắc nghẽn đường thở hoặc khi thông khí cho trẻ không hiệu quả và nghi ngờ có dịch cản trở.

Xem thêm: Hướng dẫn vệ sinh cơ bản và chăm sóc da cho trẻ sơ sinh

Vì sao trẻ sơ sinh có thể khó thở sau sinh?

Trong thời kỳ còn nằm trong tử cung, phổi của thai nhi chứa dịch và việc trao đổi oxy chủ yếu được thực hiện thông qua nhau thai. Khi trẻ chào đời, phổi phải nhanh chóng nở ra, dịch trong phổi được hấp thu và trẻ bắt đầu tự thở.

Quá trình chuyển tiếp này đôi khi không diễn ra thuận lợi. Trẻ có thể thở yếu hoặc không tự thở do sinh non, ngạt trong chuyển dạ, mẹ dùng thuốc an thần hoặc thuốc giảm đau gần thời điểm sinh, sa dây rốn, nhau bong non, nhiễm trùng, dị tật đường thở, hít phân su hoặc một số bệnh lý khác.

Đây là lý do mỗi cuộc sinh đều cần có người được đào tạo về hồi sức sơ sinh và có sẵn các dụng cụ hỗ trợ hô hấp cần thiết.

Đánh giá trẻ ngay sau sinh

Ngay khi trẻ vừa chào đời, nhân viên y tế cần nhanh chóng đánh giá một số yếu tố quan trọng:

• Trẻ có đủ tháng hay không.
• Trẻ có trương lực cơ tốt không.
• Trẻ có đang thở hoặc khóc không.

Nếu trẻ đủ tháng, khóc khỏe, thở đều và có trương lực cơ tốt, trẻ thường không cần hút đường thở. Trẻ có thể được lau khô, giữ ấm và da kề da với mẹ trong khi tiếp tục theo dõi.

Nếu trẻ không thở, chỉ thở ngáp, thở yếu hoặc giảm trương lực, cần nhanh chóng thực hiện các bước hỗ trợ ban đầu và đánh giá lại tình trạng hô hấp, nhịp tim.

Các bước làm sạch đường thở và kích thích thở cho trẻ

Bước 1: Giữ ấm cho trẻ

Trẻ sơ sinh mất nhiệt rất nhanh, đặc biệt là trẻ non tháng. Hạ thân nhiệt có thể khiến trẻ khó thích nghi sau sinh, tăng nhu cầu oxy và làm tình trạng hô hấp nặng hơn.

Trẻ cần được đặt dưới nguồn sưởi ấm, lau khô cơ thể và loại bỏ khăn ướt. Với trẻ ổn định, da kề da với mẹ và phủ khăn ấm là biện pháp giữ nhiệt hiệu quả.

Không nên để trẻ nằm lâu trong khăn ướt hoặc ở nơi có gió lạnh.

Bước 2: Đặt đầu trẻ đúng tư thế

Đầu trẻ nên được giữ ở tư thế trung gian hoặc hơi ngửa nhẹ, còn được gọi là tư thế “ngửi hoa”. Tư thế này giúp đường thở thẳng hơn và không khí lưu thông thuận lợi.

Không nên gập cằm trẻ sát ngực vì có thể làm hẹp đường thở. Ngược lại, cũng không nên ngửa cổ quá mức vì có thể khiến đường thở bị cản trở.

Có thể đặt một khăn nhỏ dưới vai trẻ để hỗ trợ tư thế, đặc biệt khi phần chẩm của trẻ nhô cao.

Bước 3: Quan sát xem đường thở có bị cản trở không

Nhân viên y tế cần quan sát miệng và mũi của trẻ.

Nếu trẻ đang khóc khỏe và không có dấu hiệu tắc nghẽn, không cần hút dịch thường quy. Phần dịch ở bên ngoài miệng hoặc mũi có thể được lau nhẹ bằng khăn sạch.

Nếu có nhiều dịch nhầy, máu hoặc chất tiết làm cản trở hô hấp, có thể sử dụng bóng hút hoặc thiết bị hút với áp lực phù hợp.

Khi cần hút, thường làm sạch miệng trước rồi mới đến mũi. Việc hút mũi trước có thể kích thích trẻ hít vào và kéo chất tiết trong miệng xuống sâu hơn.

Thao tác phải nhẹ nhàng, ngắn gọn và tránh đưa dụng cụ quá sâu.

Bước 4: Lau khô và kích thích thở nhẹ nhàng

Lau khô không chỉ giúp giữ ấm mà còn là một hình thức kích thích trẻ bắt đầu thở.

Có thể kích thích bằng cách:

• Xoa nhẹ lưng trẻ.
• Vỗ nhẹ hoặc búng nhẹ lòng bàn chân.
• Lau khô thân mình và đầu trẻ bằng khăn ấm.

Việc kích thích chỉ nên kéo dài trong thời gian ngắn. Nếu trẻ vẫn không thở hoặc chỉ thở ngáp, không nên tiếp tục kích thích lặp đi lặp lại vì sẽ làm chậm thời điểm hỗ trợ thông khí.

Không được đánh vào mông trẻ, lắc trẻ, ép lồng ngực, dội nước lạnh hoặc bế ngược trẻ lên để “dốc dịch”.

Bước 5: Đánh giá lại nhịp thở và nhịp tim

Sau các bước ban đầu, cần đánh giá trẻ có tự thở hiệu quả hay không.

Một trẻ đáp ứng tốt thường bắt đầu khóc, cử động tay chân, da cải thiện màu sắc và nhịp tim ổn định.

Nếu trẻ ngưng thở, thở ngáp hoặc nhịp tim dưới 100 lần mỗi phút, trẻ cần được hỗ trợ thông khí áp lực dương bằng bóng và mặt nạ theo quy trình hồi sức sơ sinh.

Đây là bước cần được thực hiện bởi nhân viên y tế đã được đào tạo. Việc thông khí hiệu quả quan trọng hơn việc tiếp tục hút dịch hoặc kích thích kéo dài.

Trẻ có nước ối phân su có cần hút đường thở ngay không?

Nước ối có phân su thường khiến gia đình và cả nhân viên y tế ít kinh nghiệm lo lắng. Trước đây, trẻ có nước ối phân su thường được hút miệng, mũi hoặc hút khí quản ngay sau sinh.

Hiện nay, trẻ có nước ối phân su nhưng vẫn khóc khỏe, thở tốt và có trương lực cơ tốt không cần hút khí quản thường quy. Trẻ được chăm sóc như những trẻ sơ sinh ổn định khác và theo dõi sát hô hấp.

Nếu trẻ không khỏe, không thở hoặc thở không hiệu quả, ưu tiên hàng đầu vẫn là thực hiện các bước hồi sức và thông khí. Chỉ cân nhắc làm sạch sâu đường thở khi nghi ngờ chất tiết đang gây tắc nghẽn và cản trở việc thông khí.

Việc cố gắng hút phân su trong thời gian dài có thể làm chậm thông khí, trong khi thông khí phổi mới là yếu tố quan trọng giúp cải thiện nhịp tim của trẻ.

Xem thêm: Quan hệ bằng miệng xong vệ sinh như thế nào?

Những sai lầm thường gặp khi kích thích trẻ thở

Hút miệng và mũi cho tất cả trẻ

Không phải trẻ nào cũng cần hút dịch. Nếu trẻ khóc khỏe và thở tốt, hút thường quy không mang lại lợi ích rõ ràng mà còn có thể gây kích thích, tổn thương niêm mạc hoặc chậm nhịp tim.

Đưa ống hút quá sâu

Hút sâu có thể làm tổn thương vùng hầu họng, gây chảy máu, phù nề hoặc phản xạ chậm nhịp tim. Chỉ nên hút khi có dấu hiệu tắc nghẽn và phải thực hiện nhẹ nhàng.

Bế ngược trẻ để dốc dịch

Bế trẻ bằng hai chân rồi dốc ngược là hành động nguy hiểm, không giúp làm sạch đường thở hiệu quả và có nguy cơ làm rơi trẻ hoặc gây chấn thương.

Vỗ hoặc đánh trẻ quá mạnh

Đánh vào mông, rung lắc cơ thể hoặc vỗ mạnh vào lưng không phải là phương pháp kích thích thở an toàn. Kích thích đúng là xoa lưng hoặc tác động nhẹ vào lòng bàn chân.

Kích thích quá lâu mà không hỗ trợ thở

Khi trẻ không thở hoặc chỉ thở ngáp, việc quan trọng là hỗ trợ thông khí càng sớm càng tốt. Không nên mất nhiều thời gian để tiếp tục hút dịch, gọi tên trẻ hoặc kích thích lặp đi lặp lại.

Khi nào trẻ cần được cấp cứu ngay?

Sau sinh, trẻ cần được đánh giá và hỗ trợ khẩn cấp khi có một trong các dấu hiệu sau:

• Không khóc và không tự thở.
• Chỉ thở ngáp từng cơn.
• Thở rên, co kéo lồng ngực hoặc phập phồng cánh mũi.
• Da tím tái kéo dài.
• Trương lực cơ yếu, cơ thể mềm nhũn.
• Nhịp tim chậm.
• Có nhiều dịch hoặc chất tiết gây tắc nghẽn đường thở.
• Trẻ sinh non hoặc có yếu tố nguy cơ trong thai kỳ và chuyển dạ.

Tại bệnh viện, ê-kíp hồi sức sơ sinh sẽ thực hiện các biện pháp phù hợp như hỗ trợ thông khí, cung cấp oxy theo chỉ định, ép tim hoặc dùng thuốc trong những trường hợp đặc biệt.

Nếu trẻ sinh tại nhà mà không thở bình thường, gia đình cần gọi cấp cứu ngay, giữ ấm cho trẻ và thực hiện hồi sức theo hướng dẫn của nhân viên cấp cứu. Không nên tự đưa dụng cụ vào sâu trong miệng trẻ để móc hoặc hút dịch.

Xem thêm: Hướng dẫn vệ sinh cơ bản và chăm sóc da cho trẻ sơ sinh

Cha mẹ cần chuẩn bị gì trước cuộc sinh?

Cha mẹ không cần tự học các kỹ thuật hồi sức chuyên sâu để thay thế nhân viên y tế. Tuy nhiên, gia đình nên lựa chọn nơi sinh có đầy đủ nhân lực và trang thiết bị hồi sức sơ sinh, đặc biệt trong các trường hợp thai kỳ nguy cơ cao.

Mẹ bầu cần thông báo với bác sĩ nếu có tiền sử sinh non, tiểu đường thai kỳ, tăng huyết áp, nhiễm trùng, thai chậm tăng trưởng, đa thai, nhau tiền đạo, nước ối bất thường hoặc đã từng có con cần hồi sức sau sinh.

Việc nhận diện nguy cơ trước sinh giúp cơ sở y tế chuẩn bị nhân lực, thiết bị giữ ấm, bóng và mặt nạ thông khí, nguồn oxy cùng các phương tiện cấp cứu cần thiết.

Điều quan trọng nhất trong phút đầu sau sinh

Trong hồi sức sơ sinh, những giây đầu tiên rất quý giá. Nhưng nhanh không có nghĩa là làm mọi thao tác cùng lúc hoặc hút dịch thật mạnh.

Nhanh là đánh giá đúng.

Nhanh là giữ ấm, đặt đúng tư thế và làm thông thoáng đường thở khi thực sự cần thiết.

Nhanh là nhận ra trẻ không tự thở hiệu quả để chuyển sang hỗ trợ thông khí, thay vì tiếp tục kích thích kéo dài.

Phần lớn trẻ sơ sinh sẽ thích nghi tốt nếu được chăm sóc đúng cách. Với những trẻ cần hỗ trợ, một quy trình rõ ràng và một ê-kíp được đào tạo có thể tạo nên sự khác biệt rất lớn.

Lời kết

Tiếng khóc đầu đời của trẻ là âm thanh mà bất kỳ người mẹ nào cũng mong chờ. Tuy nhiên, trẻ không khóc ngay chưa chắc đã đồng nghĩa với một kết quả xấu. Điều quan trọng là trẻ được đánh giá kịp thời và hỗ trợ đúng phương pháp.

Làm sạch đường thở và kích thích thở cho trẻ sơ sinh cần tuân theo nguyên tắc: giữ ấm, đặt đầu đúng tư thế, chỉ hút dịch khi có tắc nghẽn, lau khô, kích thích nhẹ và đánh giá lại ngay.

Không hút đường thở thường quy, không bế ngược trẻ, không vỗ mạnh và không kéo dài kích thích khi trẻ đang cần được hỗ trợ thông khí.

Đôi khi, giữa một phòng sinh im lặng và tiếng khóc vang lên chỉ cách nhau vài thao tác rất nhỏ. Nhưng những thao tác ấy phải được thực hiện bằng kiến thức, sự bình tĩnh và trách nhiệm.

Bởi trong chăm sóc trẻ sơ sinh, điều quý giá nhất không phải là làm thật nhiều, mà là làm đúng điều trẻ đang cần, vào đúng thời điểm.

Lưu ý: Bài viết cung cấp kiến thức tham khảo, không thay thế chương trình đào tạo hồi sức sơ sinh hoặc hướng dẫn trực tiếp của bác sĩ. Các kỹ thuật hút đường thở, bóp bóng qua mặt nạ, ép tim và dùng thuốc phải do nhân viên y tế được đào tạo thực hiện.

---

• CN1: 57 Đường Trần Nhật Duật, Phường 5, Thành phố Đà Lạt  – 0978 682 315 (zalo)
• CN2: 624 QL20 TT. Liên Nghĩa, Đức Trọng – 0972 357 035 (zalo)
• CN5: 67 Trần Thị Nghỉ, Phường 1, Hạnh Thông, Gò Vấp, TP. HCM – 0967 533 868

 
 
 
 
 
✅Facebook Phòng Khám : Phòng Khám Sản Phụ Khoa Hamec