Đánh giá chỉ số Apgar để chăm sóc trẻ sơ sinh khi mới chào đời

Khoảnh khắc một em bé cất tiếng khóc chào đời thường mang đến rất nhiều cảm xúc. Với người mẹ, đó có thể là sự nhẹ nhõm sau nhiều giờ chuyển dạ, là niềm vui khi cuối cùng cũng được nhìn thấy con. Nhưng với bác sĩ và ê-kíp đỡ sinh, vài phút đầu tiên sau khi trẻ ra đời lại là khoảng thời gian vô cùng quan trọng.

Bé có tự thở tốt không? Nhịp tim có ổn định không? Tay chân có cử động khỏe không? Màu da của trẻ thế nào? Khi được kích thích, bé có phản ứng không?

Đó chính là những điều được đánh giá thông qua chỉ số Apgar.

Nhiều mẹ khi đọc hồ sơ sinh của con thấy ghi “Apgar 8/9 điểm” hay “Apgar 7/8 điểm” nhưng không biết những con số này có ý nghĩa gì. Có mẹ thậm chí lo lắng khi thấy con không đạt 10 điểm ngay phút đầu tiên.

Trong bài viết này, bác muốn chia sẻ thật rõ ràng để các mẹ hiểu đánh giá chỉ số Apgar là gì, cách tính điểm Apgar và chỉ số này giúp bác sĩ chăm sóc trẻ sơ sinh như thế nào trong những phút đầu tiên của cuộc đời.

Chỉ số Apgar là gì?

Chỉ số Apgar là một phương pháp đánh giá nhanh tình trạng sức khỏe của trẻ sơ sinh ngay sau khi chào đời.

Phương pháp này được bác sĩ gây mê người Mỹ Virginia Apgar giới thiệu từ năm 1952 và cho đến nay vẫn được sử dụng rộng rãi trong sản khoa và sơ sinh.

Thông thường, trẻ sẽ được đánh giá Apgar vào:

• Phút thứ 1 sau sinh.
• Phút thứ 5 sau sinh.

Trong một số trường hợp, nếu điểm Apgar ở phút thứ 5 vẫn dưới 7 điểm, trẻ có thể tiếp tục được đánh giá mỗi 5 phút, tùy tình trạng lâm sàng và quy trình chuyên môn.

Điều quan trọng mà các mẹ cần hiểu là:

Apgar không phải là một xét nghiệm chẩn đoán bệnh và cũng không phải thước đo trí thông minh hay sự phát triển lâu dài của trẻ.

Đây chủ yếu là công cụ để ê-kíp y tế ghi nhận mức độ thích nghi của em bé với môi trường bên ngoài tử cung ngay sau khi sinh.

Chỉ số Apgar đánh giá những yếu tố nào?

Apgar gồm 5 tiêu chí. Mỗi tiêu chí được chấm từ 0 đến 2 điểm.

Tổng điểm tối đa là 10 điểm.

Tên Apgar cũng thường được ghi nhớ theo 5 chữ cái:

A – Appearance: Màu sắc da

Bác sĩ quan sát màu da của trẻ.

0 điểm: Toàn thân tím tái hoặc nhợt.

1 điểm: Thân mình hồng nhưng tay chân còn tím.

2 điểm: Toàn thân hồng hào.

Trong những phút đầu sau sinh, một số trẻ có thể vẫn hơi tím ở bàn tay hoặc bàn chân. Vì vậy, không phải em bé khỏe mạnh nào cũng đạt ngay 10 điểm ở phút đầu tiên.

P – Pulse: Nhịp tim

Nhịp tim là một trong những yếu tố rất quan trọng khi đánh giá tình trạng trẻ sơ sinh.

0 điểm: Không có nhịp tim.

1 điểm: Nhịp tim dưới 100 lần/phút.

2 điểm: Nhịp tim từ 100 lần/phút trở lên.

Một em bé có nhịp tim tốt thường là dấu hiệu cho thấy hệ tuần hoàn đang thích nghi tương đối tốt sau khi rời khỏi cơ thể mẹ.

Xem thêm: Rối loạn nhịp tim khi mang thai: Dấu hiệu, nguy hiểm không?

G – Grimace: Phản xạ kích thích

Bác sĩ hoặc nhân viên y tế đánh giá phản ứng của trẻ khi có kích thích phù hợp.

0 điểm: Không phản ứng.

1 điểm: Có nhăn mặt hoặc phản ứng nhẹ.

2 điểm: Phản ứng mạnh như khóc, ho, hắt hơi hoặc cử động rõ.

Phản xạ tốt cho thấy hệ thần kinh của trẻ đang đáp ứng với môi trường bên ngoài.

A – Activity: Trương lực cơ

Trẻ sơ sinh khỏe mạnh thường có xu hướng co tay, co chân và cử động tương đối linh hoạt.

0 điểm: Cơ mềm nhẽo, không cử động.

1 điểm: Tay chân hơi co.

2 điểm: Cử động tích cực, trương lực cơ tốt.

Đây là một trong những yếu tố giúp bác sĩ đánh giá khả năng thích nghi thần kinh – cơ của trẻ sau sinh.

R – Respiration: Hô hấp

Hô hấp là yếu tố đặc biệt quan trọng bởi từ thời điểm dây rốn ngừng đảm nhiệm việc trao đổi khí, em bé phải bắt đầu sử dụng chính hai lá phổi của mình.

0 điểm: Không thở.

1 điểm: Thở chậm, không đều hoặc tiếng khóc yếu.

2 điểm: Thở tốt, khóc to.

Tiếng khóc đầu đời vì vậy không chỉ khiến cha mẹ xúc động mà còn là một trong những dấu hiệu cho thấy em bé đang tự hô hấp.

Cách tính điểm Apgar ở trẻ sơ sinh

Mỗi tiêu chí có tối đa 2 điểm.

Như vậy:

Màu da + Nhịp tim + Phản xạ + Trương lực cơ + Hô hấp = Tổng điểm Apgar từ 0 đến 10.

Ví dụ một em bé sau sinh có:

Màu da thân hồng, tay chân hơi tím: 1 điểm.

Nhịp tim trên 100 lần/phút: 2 điểm.

Khóc khi được kích thích: 2 điểm.

Cử động tay chân tốt: 2 điểm.

Thở đều và khóc to: 2 điểm.

Tổng điểm Apgar của bé là 9 điểm.

Đây là tình trạng khá thường gặp ở một trẻ sơ sinh khỏe mạnh.

Điểm Apgar bao nhiêu là tốt?

Thông thường, điểm Apgar được hiểu theo các mức:

Apgar từ 7 đến 10 điểm

Đây thường là mức tương đối tốt và cho thấy trẻ đang thích nghi khá thuận lợi với môi trường bên ngoài tử cung.

Phần lớn trẻ chỉ cần những chăm sóc sơ sinh thông thường như giữ ấm, lau khô, đánh giá hô hấp và thực hiện da kề da khi tình trạng mẹ và bé cho phép.

Apgar từ 4 đến 6 điểm

Trẻ có một số dấu hiệu cần được đánh giá và hỗ trợ thêm.

Ê-kíp sơ sinh sẽ kiểm tra kỹ hô hấp, nhịp tim, màu da, trương lực cơ và thực hiện các bước hỗ trợ cần thiết dựa trên tình trạng thực tế của trẻ.

Apgar từ 0 đến 3 điểm

Đây là điểm Apgar thấp.

Trẻ cần được bác sĩ đánh giá ngay và có thể cần các biện pháp hồi sức sơ sinh thích hợp.

Tuy nhiên, các mẹ cần đặc biệt lưu ý:

Điểm Apgar không được sử dụng để trì hoãn việc hồi sức.

Nếu ngay sau khi sinh trẻ không thở, thở không hiệu quả hoặc nhịp tim bất thường, bác sĩ sẽ tiến hành các bước hồi sức dựa trên tình trạng lâm sàng của trẻ chứ không ngồi chờ đủ một phút để tính điểm Apgar rồi mới xử trí.

Tại sao phải đánh giá Apgar ở phút thứ 1 và phút thứ 5?

Điểm Apgar ở hai thời điểm có ý nghĩa hơi khác nhau.

Apgar phút thứ 1

Giúp ghi nhận tình trạng ban đầu của trẻ ngay sau khi chuyển từ môi trường trong tử cung sang bên ngoài.

Một số trẻ có thể chưa thích nghi hoàn toàn trong phút đầu tiên, đặc biệt nếu sinh non, sinh mổ, chuyển dạ kéo dài hoặc có những yếu tố ảnh hưởng trong quá trình sinh.

Apgar phút thứ 5

Điểm ở phút thứ 5 giúp bác sĩ đánh giá sự thích nghi tiếp theo của trẻ và đáp ứng của trẻ sau các hỗ trợ ban đầu nếu có.

Ví dụ:

Một bé có Apgar phút thứ 1 là 7 điểm nhưng đến phút thứ 5 đạt 9 điểm.

Điều này cho thấy tình trạng của bé đã cải thiện tốt trong những phút đầu sau sinh.

Nếu điểm Apgar vẫn thấp, bác sĩ sẽ tiếp tục theo dõi và xử trí dựa trên toàn bộ tình trạng của trẻ.

Xem thêm: Sau quan hệ bao lâu thì dùng que thử thai?

Apgar thấp có phải con sẽ chậm phát triển không?

Đây là điều rất nhiều cha mẹ lo lắng.

Câu trả lời là: không thể chỉ dựa vào điểm Apgar để kết luận như vậy.

Điểm Apgar thấp có thể liên quan đến nhiều tình huống như:

Trẻ sinh non.

Trẻ có vấn đề về hô hấp sau sinh.

Ảnh hưởng của một số thuốc sử dụng trong quá trình chuyển dạ hoặc gây mê, gây tê.

Một số tình trạng của mẹ trong thai kỳ hoặc khi sinh.

Quá trình chuyển dạ và sinh khó.

Các bệnh lý hoặc bất thường của trẻ.

Vì vậy, bác sĩ cần kết hợp rất nhiều thông tin khác như tình trạng thai kỳ, quá trình chuyển dạ, khí máu dây rốn khi có chỉ định, tình trạng thần kinh, hô hấp, tuần hoàn và diễn tiến của trẻ sau sinh.

Điểm Apgar đơn độc không nên được sử dụng để dự đoán trí thông minh, khả năng học tập hay sự phát triển lâu dài của một đứa trẻ.

Một câu chuyện trong phòng sinh

Bác từng gặp rất nhiều người mẹ mà điều đầu tiên họ hỏi sau khi sinh không phải là “con được bao nhiêu cân”, mà là:

“Bác ơi, con em có khỏe không?”

Có một mẹ sinh con lần đầu, ngay khi nghe tiếng con khóc đã òa khóc theo.

Sau đó, khi nhìn thấy trong hồ sơ ghi Apgar 8 điểm ở phút thứ nhất và 9 điểm ở phút thứ năm, mẹ lại lo lắng hỏi:

“Bác ơi, tại sao con em không được 10 điểm? Có phải con có vấn đề gì không?”

Thực ra em bé hoàn toàn khỏe mạnh.

Ở phút đầu tiên, bàn tay và bàn chân của bé còn hơi tím nên chưa đạt điểm tối đa ở tiêu chí màu da. Sau vài phút được giữ ấm và thích nghi với môi trường bên ngoài, da bé hồng hơn, nhịp tim tốt, khóc khỏe, tay chân cử động liên tục.

Bác giải thích với mẹ rằng một em bé không nhất thiết phải đạt 10 điểm ngay phút đầu mới được xem là khỏe.

Người mẹ lúc đó mới mỉm cười:

“Vậy là em yên tâm rồi bác.”

Có những con số trong y khoa nếu chỉ nhìn vào chúng, chúng ta rất dễ lo lắng. Nhưng khi hiểu ý nghĩa đằng sau những con số đó, mọi thứ lại trở nên nhẹ nhàng hơn rất nhiều.

Điều gì xảy ra với em bé ngay sau khi chào đời?

Nếu trẻ khỏe mạnh, sau sinh ê-kíp y tế thường ưu tiên những chăm sóc thiết yếu phù hợp với tình trạng mẹ và bé.

Trẻ được lau khô và giữ ấm để hạn chế mất nhiệt.

Hô hấp, nhịp tim, màu da và trương lực cơ được đánh giá.

Khi điều kiện cho phép, trẻ có thể được da kề da với mẹ.

Việc bú mẹ sớm cũng được khuyến khích khi mẹ và bé ổn định.

Sau đó trẻ tiếp tục được chăm sóc và theo dõi theo quy trình sơ sinh của cơ sở y tế.

Nếu trẻ có biểu hiện bất thường, ưu tiên hàng đầu sẽ là ổn định hô hấp và tuần hoàn cho trẻ.

Cha mẹ có cần tự tính điểm Apgar cho con không?

Không cần.

Apgar được đánh giá bởi nhân viên y tế ngay sau khi trẻ sinh ra.

Cha mẹ có thể hỏi bác sĩ:

“Apgar của con ở phút thứ nhất và phút thứ năm là bao nhiêu?”

Nhưng điều quan trọng hơn con số chính là tình trạng hiện tại của em bé.

Con có tự thở tốt không?

Nhịp tim có ổn định không?

Bú tốt không?

Màu da như thế nào?

Có cần hỗ trợ hô hấp hay theo dõi đặc biệt không?

Đó mới là những điều cha mẹ nên quan tâm.

Những trường hợp trẻ cần được theo dõi sát sau sinh

Không phải trẻ có Apgar tốt là hoàn toàn không cần theo dõi.

Một số trẻ vẫn cần được quan sát kỹ nếu có các yếu tố nguy cơ như:

Sinh non.

Cân nặng sơ sinh thấp.

Mẹ bị đái tháo đường thai kỳ.

Mẹ bị tăng huyết áp hoặc tiền sản giật.

Thai có bất thường được phát hiện trước sinh.

Nước ối bất thường hoặc có dấu hiệu thai suy trong chuyển dạ.

Trẻ có biểu hiện khó thở, bú kém, tím tái hoặc giảm trương lực sau sinh.

Vì vậy, Apgar chỉ là một phần trong quá trình đánh giá trẻ sơ sinh.

Những dấu hiệu bất thường ở trẻ sơ sinh cha mẹ không nên chủ quan

Sau khi về nhà, nếu thấy trẻ có một trong những biểu hiện sau, cha mẹ nên đưa trẻ đến cơ sở y tế để được thăm khám:

Trẻ bú kém hoặc bỏ bú.

Khó đánh thức, li bì bất thường.

Thở nhanh, thở rên, rút lõm lồng ngực.

Môi hoặc toàn thân tím.

Co giật.

Nôn nhiều hoặc nôn bất thường.

Sốt hoặc thân nhiệt quá thấp.

Vàng da tăng nhanh hoặc lan nhiều.

Những dấu hiệu này cần được đánh giá dựa trên tình trạng hiện tại của trẻ, bất kể điểm Apgar lúc sinh trước đó là bao nhiêu.

Kết luận

Chỉ số Apgar là một phương pháp đơn giản nhưng rất hữu ích giúp nhân viên y tế đánh giá nhanh khả năng thích nghi của trẻ sơ sinh ngay trong những phút đầu tiên sau khi chào đời.

Năm yếu tố được đánh giá gồm màu sắc da, nhịp tim, phản xạ, trương lực cơ và hô hấp, với tổng điểm tối đa là 10.

Tuy nhiên, cha mẹ không nên quá lo lắng nếu con không đạt 10 điểm ở phút đầu tiên. Điều quan trọng là bác sĩ sẽ theo dõi sự thay đổi của trẻ và xử trí dựa trên tình trạng thực tế.

Sau hành trình chín tháng mười ngày, tiếng khóc đầu tiên của con chính là khoảnh khắc mở ra một hành trình hoàn toàn mới.

Và trong hành trình ấy, điều cha mẹ cần không phải là cố gắng hiểu mọi con số trong y khoa, mà là hiểu những dấu hiệu quan trọng để có thể đồng hành cùng con một cách bình tĩnh và đúng đắn.

Có một câu rất phù hợp với hành trình làm cha mẹ:

“Trẻ em sinh ra không đi kèm một cuốn sách hướng dẫn, nhưng tình yêu cùng sự hiểu biết sẽ giúp cha mẹ từng ngày tìm được cách chăm sóc con tốt hơn.”

Hiểu đúng về chỉ số Apgar cũng chính là một bước nhỏ trong hành trình ấy.